Наслов: Перформансите на пазарот на трудот: меѓу очекувањата на работодавачите и на барателите на работа (вработените).
Сесијата се одржа на 23јануари2020 годинаво Клубот на пратениците започнувајќи во вообичаеното време од 09:30 до 13:00 часот. Од страна на Секретаријатот на НКЕУ-МК беа испратени поканидо претставници на релевантни институции, членови на невладини организации, синдикати, комори, амбасади, меѓународни организации, меѓународни експерти кои работат во Македонија, менаџери за човечки ресурси и претставници на големи компании, а учествуваа 45 претставници – релевантни стејхолдери.Оваа сесија беше карактеристична по големитот број на говорници поради природата на темата, но и поради стратегијата да се обезбедат квалитетни учесници во работната група.
Во своето обраќање проф. д-р Милева Ѓуровска, Национален кординатор и претседател на ЕММК информираше за отпочнувањето на Вториот двогодишен циклус на НКЕУ-МК во кој ќе се одржат четири сесии. Таа ги потенцираше целите на НКЕУ-МК кој се насочени кон вклучување на стручната јавност во препристапниот дијалог за членство во потенцирајќи ја експертсата подршка од Република Словачка. Таа потсети и дека НКЕУ-МК претставува прва граѓанска платформа која дејствува во пет поглавја од претпристапните преговори и ја нагласи сложеноста на Поглавјето 19, Социјална политика и вработување, поради неговата тесна поврзаност со голем број различни сегменти на општеството (економија, право, политика). Во однос на темата беше истакнато дека таа претставува дел од првиот столб на новата Европска социјална политика и добива значење еднакво на значењето што го добија климатските промени. Во однос на изборот на темата беше истакнато дека таа ги опфаќа трите значајни сегменти на пазарот на труд: работодавачите, работниците и институциите. Промените, таа ги разбира во насока на развивање на нов „психолошки договор„ преку кој ќе се постигне консензус во очекувањата на работниците и на работодавачите, а препораките што ќе произлезат од излагањето на експертите, како и од дискусиите на учесниците, ќе придонесат за предлагање на конкретни мерки за приближување кон европските практики во оваа област.
- Владини политики и мерки за усогласување на понудата и побарувачката на пазарот на трудот
Со сесијата копретседавше Јована Тренчевска[1] државен секретар во МТСП која во својот воведен дискурс даде краток осврт на состојбите на македонскиот пазар на труд, како и на некои од најкарактеристичните реформи, политики и програми кои Владата ги имплементира во овој период. Според Тренчевска, тенденциите во Поглавјето 19 имаат позитивна насока. Имено, се зголемување бројот на активното население; се намалува стапките на невработеност која е на историски минимум од 17.1%;се зголемува стапката на вработеност на лицата на возраст од 15 до 64 години и изнесува 54.8%.Овие резултати се постигнати со бројните реформи, програми и мерки реализрани од страна на Владата. Врз позитивните промени влијаеше подобрувањето на деловното опкружување, одосно: намалување на трошоците за работна сила и подршка на државата во субвенционирање на нови вработувања; спроведување на мерки за намалување на административниот товар врз компаниите; олеснување и поевтинување на пристапот до финансиски средства за подршка на мали и средни претпријатија; поттикнување на претприемништвото; подршка во самовработување; стимулирање на иновации со цел зголемување на конкурентноста.
Беше истакнато дека се преземени различни мерки за зголемување на вработливоста со цел усогласување на потребите на компаниите со понудата на работна сила. Меѓу мерките е ревидираниот Акциски план за вработување на млади 2020 чија основна цел е усогласувањето на вештините на младите со побарувачката на пазарот на трудот и пилот – програмата „Младинска гаранција“ која започна од март 2018 година во три општини, а од 2019 година се спроведува на целата територија на државата. Согласно остварените резултати (41.7%) овој проект се оценува за успешен и да вклучи по 10.000 млади луѓе на годишно ниво. Тренчевска ја презентираше и најновата мерка за младински додаток, со кој на млади лица до 23 години, кои се вработени или ќе се вработат во производство преку Агенцијата за вработување, ќе им се исплатува додаток на плата од 3.000 денари.
- Неопходност од промени вопристап на работодавачите кон човечките ресури
Насловот на овој дел е заклучок кој произлегува од излагањата на повеќето говорници, но и од дискусијата на членовите на работната група. Така, Јован Пејковски[2]укажа на постоење на расчекор меѓу очекувањата на работодавачите и очекувањата на работниците.Тој расчекот произлегува од начинот на обете страникомуницираат со институциите кои ги креираат политиките. Се поставувапрашањетодали политиките кореспондираат со очекувањата на работниците, односно дали тие ги задоволуваат стремежите за подобро платена работа и стремежите за достоинствена работа? Одговорот на ова прашања се сложено и значително е поврзан со состојбите на глобалниот пазар на труд и глобалната продуктивност на трудот.
Според Ристо Иванов[3] работодавачите влијаат на работните политики на државата стимулирајќи мерки за обучување на кадри со државна финансиска подршка. Меѓутоа, кај нив постои мал интерес за обуки кои би ги организирале тие самите за да ги подготват работниците за потполнување на работнотните места кои тие ги огласуваат. Ова особено се однесува за микро и малите претпријатија. Клучна е, според него, промена на пристапот од: понуда и испорака на мерки за подобрување на понудата на работници (квалификации, вештини, информации) кон понуда на услуги за задоволување на побарувачката на работна сила (потребите на работодавачите). За излегување од оваа состојба на баланс на паарот на трудот беа донесени следните заклучоци:
- Подржување на растот и инвативноста на домашните компании (странските директни инвестиции се со ограничен домен и ефект);
- Размислување за поефикасни мерки за намалување на сивата економија и доследна даночна политика;
- Обврска за задолжително усогласување на платите со растот на трошоците на живот;
- Нов социјален договор за да не се заоструваат разликите и незадоволството кај работниците.
- Карактеристики на пазарот на труд во РС Македонија
Пазарот на труд во РС Македонија се карактеризира со голема понуда на невработени лица и ниска побарувачка на работна сила. Според Ристо Иванов[4], анализата на огласите покажува дека постојат 7.500 работни места кои континуирано се огласуваат, меѓутоа не можат да бидат потполнети. Овој број на нови работни места е значително поголем споредено со 2013 година кога имало 3.500 огласи за нови работни места. Голема улога во состојбите на пазарот на трудот имаат политиките и мерките на државата кои посредуваат помеѓу побарувачката и понудата на работници, главно, излегувајќи во пресрет на потребите на работодавачите.
Структурата на пазарот на трудот во 2018 година покажува дека 77% од вкупниот број вработени се во приватниот сектор, меѓу нив 69,4% се вработени за сопствена сметка. Годишната побарувачка на нови работници е 18.000, каде 55% се барања на работници со средно образование. Меѓутоа, вкупна понуда на работници е 184.623 (регистрирани во АВРСМ), од кои 94.721 се актни баратели и 89.962 други лица кои бараат работа. Учеството на невработени млади до 29 години изнесува 18,7%.
Карактеристиките на пазарот на трудот значително се одредени од струкурата на економијата каде преовладува базичната индустрија со ниска продуктивност на трудот и незначителна додадена вредност. Според овој економски модел се креира и потребата за работна сила – исткна Ангел Димитров.[5]За да се надмине овој проблем потребно е владите, освен за одржливост на постојните индустрии, да воведуваат мерки за да се поттикнува развој на високо технолошки сектори. Како следна причина за неусогласеност на страната на понудата и на побарувачката за работна сила го наведе отсуството на кариерно насочување на младите.
Во суштина, во обликувањето на пазарот на трудот пости неусогласност меѓу сите актери т.е. носителите на одлуки, работодавачите (претпријатијата) и младите со своите специфични перцепции за работата.Државата: се препорачува да се прекинат интервенциите на политичките партии при вработувањето бидејќи тоа ги руши критериумите за вработување што значително влијае врз перформансите на економијата (пораст на трошоци, раст на долговите и висока стапка на сиромаштија на долг рок). Работодавачите: Да се прекине со транзициската практика на ниски плати за квалификуваната работна сила и да се работи на разивање на пристапот кон работниците – како партнери во работниот процес. На овој аспект укажа и Ангел Димитров нагласувајќи ја потребата од развивање на објективен пристап на работодавачите во однос на реално плаќање на работната сила. Исто така, се укажува на потребата да се зголемат вложувањата на работодавачите во образованието и подигањето на стручните квалификации на работниците според нивните потреби, а да не шекаат државата да го направи тоа за нив. Пејковски заклучува дека очигледен, но и погубен за целата економија, е фактот за екстремна доминација на на профитните мотиви на работодавачите кои не ја разбрале целата вредност на работната сила. Младите. Очекувањата на младите, и посебно на новите семејства, е да живеат и работат во стабилно опкружување и постоење на можности за развој на кариерите. Во отсуство на стабилни општествени процеси младите ќе бараат решенија меѓу кои е и масовното напуштање на државата.
За унапредување на усогласеноста на понудата и побарувачката на пазарот на труд се регрупираа неколку заклучоци:
- Активен и поефективен пристап на Агенцијата на вработување во пресретнување на потребите на работодавачите;
- Јасно дефинирање наработните места што ги огласуваат работодавачите;
- Мерки за професионален развој и задржување на вработените на работните места;
- Мерките и политиките треба да одговараат на карактеристиките на македонскот стопанство и да не се копираат готови модели од надвор;
- Промена на очекувањето во поглед на вработувањето, односно од вработување за плата кон активен пристап за избор на работно место и придонес во заработувањето.
- Искуствата на Р. Словачка во јакнење на перформансите на пазарот на трудот
СпоредДаниел Шкобла, експерт од Република Словачка, за разбирање на пазарот на трудот потребно е да се започне од анлизата на активните политики на пазарот на труд чија цел е да ги зголеми можност за вработување и да ја унапреди усогласеноста помеѓу огласените работни места и невработените. За словачкиот пазар на трудот е карактерстична невработеноста на младите од 18%, особено на младит со ниски квалификации од 47% и учеството на млади кои не се вклучени на пазарот на труд нити во образованието од 12%.
Активните политики за пазарот на труд имаат шест приоритетни столба: едукација, иницијатива за младинска активност, вработување, социјално вклучување, интеграција на маргинализираната група на Роми. Според Шкобла, Младинската гаранцијае проект на ЕУ чија цел е да им овозможи на младите до 25 години полесен пристап до вработување, континуирано образование, стажирање, тренинг во рамки на четири месеци од останување без работа или од напуштање на формалното образование. Оваа иницијатива е насочена кон оние региони во кои младинска невработеност е повисока од 25% и посебно ги подржува младите луѓе кои не се во образованието, не се вработени и/или не се во програма за тренинг. Исто така, се постои финансиска стимулација на работодавачите кои креираат работни места за одредени таргет групи. Предвидено е менторирање во првите 3 до 6 месеци од вработувањето заради стекнување теоретски и практични вештини. Предвидени се и финансиски плаќања на работодавачите кои креираат работни места за прво вработување на млади луѓе.
Според Шкобла, Словачката економија е значително отворена и бележи брз раст во автомобилската индустрија и електрониката што значително ја амортизира стапката на невработеност и привлекува странски работници.Меѓу мерките кои треба да имаат посебни ефекти е комбинирањето на школското образование со практика на студентите во компаниите со цел стекнување на вештини што работодавачите ги бараат. Словачката влада неодамна вовела дуални ВЕТ шеми со кои се нуди учење базирано на работа во компаниите врз основа на договор со индивидуални ученици, при што компаниите преземаат активности за да привлечат млади луѓе.
- Положбата на младите на пазарот на трудот
Според Никица Мојсоска Блажевски,[6]младите преставувааѕ осетлива категорија население во однос на пазарот. Како и во други држави, така и во РС Македонија популацијата на млади се намалува во вкупното население (20% вкупно население во 2018). И покрај овој факт кај нив се збалежува висока невработеност (45.4%), со ниска вработеност (17%). Значителен дел од младите остваруваат низок квалитет на вработување заради поголемо учество во неформално вработување, висока неактивност (30.8%), но со повисоко образование во однос на целото население. За младите е карактеристичен процес на долго траење (2.5 години) на транзиција од завршување на училишето до прва стабилна или задоволителна работа т.е.мал процент (46%) од младите се вработуваат во период од 1 до 3 години по завршување на образованието. Причината е неусогласеноста на нивното образование со барањата на новите работни места. Образованието, како и системот на обуки не овозможуваат вработливост на младите луѓе и подготвеност за професинален развој. Исто така, постои ниска вклученост на возрасни лица (2.3%) во процесот на доживотно учење. Постои ниска внатрешна ефикасност на образовниот систем и на пазарот на труд, а то се аргументира со податокот дека 50% од запишаните студенти го завршуваат образованието, а само 54% од дипломираните се вработуваат. Работодавачите не се многу задоволни со вештините на дипломираните студенти, ги оцениле со просечна оценка од 6.4 на скала од 1-10. Причините за лошата положба на младите е ниското ниво на новокреирани работни места и недостаток на работно искуство на младите (што работодавачите го сметаат за важно).
Предлози за подобруање на состојбата на младите на пазарот на трудот:
- Да се развие функционален модел за поголема вклученост на младите во учење базирано на работа;
- Унапредување на тековите на информации до учесниците на пазарот на труд;
- Унапредување на капацитетот на центрите за кариера за подиректен пристап до младите;
- Кофинансирање од владата за тренинзи на вработени со фокус на високо-продуктивни сектори.
- Родовата перспектива на пазарот на трудот
Податоците за пазарот на трудот покажуваат дека постои ниска стапка на вработеност на жените (39.2%), како и ниска економска активност од 42.7%. Во просек жените заработуваат помалку (9-28.5% ), а нивното учество на менаџерски позиции изнесува 12%. Од ново-отворените претрпијатија само 15% биле основани од жени, а 24 % од работдавачите биле жени. Според Македонка Радуловиќ, особено загрижува фактот дека, иако над 90% од жените работат со полно работно време,само 1% имаат плата повисока од 40.000 денари. Како причини за ваквата состојба ги наведе: репродуктивната улога на жените, грижата за домот и за семејството, традиционалното сфаќање за улогата на жената како домаќинка и мајка, родови стереотипи при избор на образование и професија, дискриминација и емиграција. Во однос на мерките за вработување и вклученост на жените на пазарот на труд таа наведе дека евиденцијата и евалуацијата на овие услуги се со многу општи без прецизно дефинирање возраст, ранливата категорија на која припаѓаат и слично. Подобрувањето на родовата перспектива на пазарот на трудот е тено поврзано со дискриминацијата. Доколку се развие целокупниот систем за борба и спречување на дискриминацијата (адекватно применување на легислативата), тогаш ќе има и подобра позицинираност на жените на пазарот на трудот. Мајчинството и грижата за децата не треба да биде препрека за професионална кариера кај жените – истакна Радуловиќ. Решението е во развој и адаптација на европските политики за усогласување на професионалниот и приватниот живот (родителско отсуство, флексибилно породилно отсуство, работа од дома) и зголемен опфат на мали деца во градинки. Исто, така потребно е да се дејстува преку медиумски кампањи за менување на сликата за жените охрабрувајќи ги за поголеми професионални потфати.
- Синдикалната перспектива на пазарот на трудот
Постоечката легислатива во доменот на трудот овозможува достоинствена положба на работниците доколку таа се имплементира во практиката. Но, постои проблем со потпишување на колективните договори. Работодавачите одбиваат да ги потпишат.Постои итна потреба од усогласување на платите со порастот на трошоците за живот. Во нашата држава постои тенденција на покачување на минималните плати, а другите плати стагнираат во тек на долг временски период што ги демотивира квалитетните кадри. Трендафилов нагласи дека е време за нов социјален договор и нови колективни договори во приватниот и во јавниот сектор.
Кординаторот на РГ 2 – Јадранка Мршиќ ја отвори дискусијата во однос на предлог препораките. Во дискусијата се вклучија претставници од големите компании кои го нагласија значењето на вклучување на работодавачите во обуките на работниците, односно во: континуирано професионално обучување;развој на доживотното учење; воведувањето на практична работа за време на учење; учење за тоа како се доаѓа до резултати во работењето; поголема поврзаност на образованието со компаниите; развој на системот на информирање кој ќе дистрибуира информации за потребите од специфични кадри на компаниите.
Сесијата ја заврши Националниот корддинатор проф. д-р Ѓуровска укажувајќи на непсотоењето на критериуми при вработување што е причина за мотивацијата на младите да ја напуштат државата. Ова особено се однесува за Дражавата која претставува најголемиот вработувач во земјата. Не псотоњето на критериуми ги дестимулира студентите и учениците за солидно образование бидејќи вработувањето не се случува врз основа на професионалните курикулуми, туку според други (партиски) критериуми. Од ова не е поштеден ниту приватниот сектор.Дражавата може да биде добар пример за сите други сектори надминувајќи го системот на партиски квоти при вработувањето.
Со оглед на ограниченото време кое не обезбедува вклучување за сите учесници во дискусија на темата, проф. Ѓуровска предложи учесниците на Сесијата да испратат дополнителнување или измени на презентираните предлози изготвени од РГ2 најкасно до 30 јануари а истите ќе бидат разгледани и вклучени во конечната листа на препораки од оваа Сесија.